Wie leidt als niemand de baas is
Leiderschap in maatschappelijke ecosystemen
In mijn vorige artikel betoogde ik dat na politieke besluitvorming de uitvoering pas echt begint. Dit artikel gaat een stap verder: wie organiseert de afhankelijkheden wanneer geen enkele partij de baas is? Grote maatschappelijke opgaven lopen niet alleen vast door een gebrek aan geld, bevoegdheden of goede wil, maar doordat niemand expliciet verantwoordelijk is voor de schakels tussen organisaties.
Woningbouw, migratie, energietransitie, zorg, mobiliteit, digitalisering en veiligheid spelen zich af in ecosystemen. Overheden, bedrijven, financiers, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers zijn er van elkaar afhankelijk. Iedere organisatie kan binnen haar eigen verantwoordelijkheid rationeel handelen, terwijl het resultaat voor het geheel toch onlogisch of zelfs onwerkbaar is.
Wie is eigenaar van de schakels
Die vraag werd voor mij concreet toen ik als wethouder verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van RijswijkBuiten. De gemeente kon via de grondexploitatie sturen op woningbouw, fasering en ruimtelijke kwaliteit. Voor de realisatie waren echter ook woningcorporaties, vervoerders, nutsbedrijven, ontwikkelaars, bouwbedrijven en financiers nodig.
Iedere partij was eigenaar van een herkenbaar onderdeel. De vertraging ontstond juist in de schakels ertussen. Een woningbouwprogramma kan bestuurlijk zijn vastgesteld en financieel zijn doorgerekend, maar als infrastructuur, energievoorziening, openbaar vervoer, maatschappelijke voorzieningen en investeringen niet in hetzelfde tempo bewegen, komt het geheel alsnog tot stilstand. De bestuurlijke opgave is daarom niet alleen goede besluiten nemen binnen de eigen bevoegdheid, maar ook verantwoordelijkheid organiseren voor de samenhang tussen besluiten van verschillende organisaties.
Iedereen wacht op iedereen
Veel ecosystemen lopen niet vast omdat partijen niet willen samenwerken, maar omdat zij op elkaar wachten. Een onderneming wil investeren zodra er duidelijkheid is over infrastructuur. Een netbeheerder investeert wanneer voldoende vraag zeker is. Een overheid verleent medewerking wanneer de maatschappelijke en financiële haalbaarheid vaststaan. Een financier stapt in zodra risico’s voldoende zijn afgedekt. Iedere afzonderlijke positie is begrijpelijk, maar samen veroorzaken ze stilstand.
Leiderschap betekent in zo’n situatie de eerste beweging organiseren waardoor anderen ook kunnen bewegen. De gebruikelijke vraag naar het gezamenlijke belang helpt daarbij niet altijd, want belangen vallen zelden volledig samen. Effectiever is om te onderzoeken welke belangen verschillen, wie welk risico loopt, welke partij van wie afhankelijk is en wat er moet veranderen voordat iedere partij een volgende stap kan zetten.
Overleg zonder mandaat
Dergelijke vraagstukken worden vaak aan overlegtafels besproken. De deelnemers beschikken echter niet altijd over het mandaat om de noodzakelijke besluiten te nemen. Zij moeten terug naar hun bestuur, directie, aandeelhouders, gemeenteraad of achterban. Degenen die over investeringen of beleidswijzigingen beslissen, zitten juist vaak niet aan de gezamenlijke tafel.
Samenwerking kan daardoor veranderen in een systeem waarin iedereen verantwoordelijkheid toont door vooral geen risico te nemen. Hoe groter de onderlinge afhankelijkheid, hoe aantrekkelijker het wordt om terug te vallen op de eigen formele verantwoordelijkheid. Precies daar moet leiderschap worden georganiseerd.
Drie lagen van verantwoordelijkheid
De oplossing is niet om één nieuwe eindverantwoordelijke boven het hele ecosysteem te plaatsen. Dat is meestal onmogelijk en vaak onwenselijk. Wel kunnen partijen verantwoordelijkheid op drie niveaus organiseren.
Formele verantwoordelijkheid. Deze blijft waar zij hoort. Een gemeente blijft verantwoordelijk voor gemeentelijke besluiten, een onderneming voor haar investeringen, een toezichthouder voor het toezicht en een maatschappelijke organisatie voor haar missie en achterban.
Gezamenlijke resultaatverantwoordelijkheid. Partijen verbinden zich aan een concreet resultaat en niet alleen aan overleg of goede intenties. Daarmee wordt zichtbaar wat het ecosysteem gezamenlijk moet opleveren.
Systeemverantwoordelijkheid. Een persoon, partij of georganiseerd mechanisme bewaakt het functioneren van de coalitie. Die verantwoordelijkheid omvat het zichtbaar maken van afhankelijkheden, het volgen van de voortgang, het organiseren van escalatie en het agenderen van blokkades.
Systeemverantwoordelijkheid is geen hiërarchische eindverantwoordelijkheid. Het betekent verantwoordelijkheid nemen voor beweging in een systeem waarin je zelf niet de baas bent.
Maatschappelijk coalitieleiderschap
Ik noem dit maatschappelijk coalitieleiderschap: leiderschap organiseren tussen organisaties, waar de formele verantwoordelijkheid van iedere afzonderlijke partij ophoudt maar de gezamenlijke opgave nog niet is opgelost.
Dat begint niet bij organogrammen, maar bij afhankelijkheden. Wie kan welk besluit nemen? Wie loopt welk risico? Welke zekerheid is nodig om commitment te krijgen? Partijen moeten daarnaast vooraf afspraken maken over resultaat, mandaat, besluitvorming, monitoring, escalatie en accountability. Gedeeld leiderschap zonder accountability kan immers gemakkelijk niemands verantwoordelijkheid worden.
Van stakeholdermanagement naar beweging
Corporate diplomacy kan helpen om macht, belangen, risico’s en afhankelijkheden zo te verbinden dat de volgende beweging mogelijk wordt. Soms moet de overheid als eerste zekerheid bieden. Soms moet een bedrijf als eerste investeren, een financier een risico anders waarderen of een maatschappelijke organisatie ruimte geven. Het leiderschap ligt niet steeds bij dezelfde partij, maar bij degene die op dat moment de noodzakelijke beweging in het systeem weet te organiseren.
De kernvraag bij maatschappelijke opgaven is daarom niet alleen of partijen willen bewegen. De werkelijke vraag is hoe we de onderlinge afhankelijkheden zo organiseren dat partijen samen durven te bewegen. Daar begint het leiderschap wanneer niemand de baas is.
Marloes Borsboom
